Munzur Balı’nın geldiği yaylalar 900 ile 2.000 metre arasında. Hozat’ın yüksek yaylaları 1.500 metrenin üzerinde, Nazımiye 1.300 metreyi aşıyor. Bu yükseklikte gündüz güneş sert, gece hava serin. Bitkiler bu farka karşı daha yoğun aromalı yağlar üretir, nektar da bunu taşır.

Yükseklik bir şey daha getirir: uzaklık. Sanayi yok, yoğun tarım yok, otoyol yok. Arının uçtuğu üç kilometrelik yarıçapta çoğunlukla sadece dağ var.

Hacettepe Üniversitesi Arı ve Arı Ürünleri Araştırma Merkezi (HARÜM), Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü ve Eczacılık Fakültesi’nden araştırmacılar, Trakya Üniversitesi ile birlikte Tunceli ballarını mercek altına aldı. 2018 hasadından Çemişgezek, Hozat, Merkez, Nazımiye, Ovacık, Pertek ve Pülümür’den toplanan 32 süzme bal; polen, şeker, nem, fenolik madde ve aroma bileşenleri açısından tek tek incelendi.

Sonuç, bu yazının başından beri anlattığımız şeyi rakamla söylüyor: Munzur’un balı bir çiçeğin değil, bir dağın balı.

Örneklerin çoğu çok çiçekli çıktı; yani tek bir bitkinin değil, aynı yamaçta açan onlarca türün nektarını taşıyor. Ama yedi örnekte tek bir bitki öne geçti: hodangiller ailesinden dağ bitkisi Paracaryum cristatum (beş örnek), kadıntuzluğu (Berberis crataegina) ve bir kantaron türü (Hypericum scabrum). Geven ve üçgül de pek çok örnekte ikincil polen olarak karşımıza çıkıyor. Bu, yukarıdaki altı çiçeğin yanına laboratuvarın eklediği imzalar.

Araştırmanın belki de en ilginç bulgusu şu: aynı il sınırları içinde bile ilçeden ilçeye balın bitkisel ve kimyasal içeriği belirgin biçimde değişiyor. Koleksiyonumuzda balları ilçe ilçe ayırmamızın nedeni tam olarak bu.

Modern arıcılıkta kovana hazır temel petek konur, arı onun üzerine örer. Karakovan ise arıcılığın en eski biçimi: içi oyulmuş bir kütük ya da kovan, ve sıfırdan peteğini kendi ören bir arı kolonisi. Daha az bal çıkar, ama petek tamamen arının emeğidir.

Karakovan balı petekten kesilerek sofraya gelir. Dokusu daha yoğun, balmumu aroması daha belirgin olur. Ağızda eriyen mumla birlikte bal, ilk lokmada başka bir şey anlatır.