Işkın sirkesi: bilim ne diyor, ne demiyor?
Tunceli dağlarında birkaç hafta yetişen ışkın, son yirmi yılda laboratuvarların da ilgisini çekti. Bitki ve sirke üzerine yapılan 16 çalışmayı türlerine göre ayırdık ve hangi bulgunun nereden geldiğini açıkça gösterdik.
Bölüm 1 Dağ
Kar çekilirken toprağı yaran ekşi bir sap
Doğu Anadolu'da baharın ilk işaretlerinden biri pazarlara gelen kırmızımsı saplardır. Işkın, yöreye göre ışgın ya da uşgun, ravent ailesinden çok yıllık bir dağ bitkisidir. Türkiye'nin doğusunda, İran ve Irak'ın yüksek kesimlerinde, kar sularının yeni çekildiği taşlık yamaçlarda yetişir.
Sapı çiğ yenir; tadı keskin, sulu ve ekşidir. Sezonu kısadır: birkaç hafta içinde bitki çiçeğe durur ve sap sertleşir. Bu yüzden ışkın, yöre mutfağında hep "zamanında yakalanması gereken" bir ürün olmuştur. Kuşaklardır hem sebze hem de halk arasında şifa diye bilinen bir bitki olarak tüketilir.
iksor, Işkın Sirkesi'nin hammaddesini Tunceli'den, Munzur Dağları'nın eteklerinden alıyor. Sapların içindeki doğal şekerler önce alkole, ardından asetik aside dönüşüyor; ortaya çıkan, ışkının ekşiliğini ve rengini taşıyan bir sirke.
Bu yazıyı hazırlarken sorduğumuz soru basitti: ışkın hakkında anlatılanların ne kadarı araştırmayla destekleniyor? Yanıt verirken iki şeyi birbirinden ayırmaya özen gösterdik. Işkın bitkisinin kendisi üzerine yapılan çalışmalar bir yanda; genel olarak sirke üzerine yapılan çalışmalar öbür yanda. Bunlar aynı şey değil ve aşağıda hep ayrı renklerle gösteriliyor.
Bölüm 2 Bitki
Işkın bitkisi üzerine araştırmalar ne gösteriyor?
Bu bölümdeki çalışmaların hiçbiri sirkeyle yapılmadı. Araştırmacılar bitkinin sapından ya da kökünden hazırlanan ekstraktları, bazen de kurutulmuş kök tozunu kullandı. Her çalışmanın yanında türünü ve neyle yapıldığını yazdık; çünkü bir tüp deneyi ile insan çalışması aynı ağırlığı taşımaz.
-
Laboratuvar, sap ekstraktı. İnönü Üniversitesi ve ortak kurumlar, 2020.
Yenen kısım olan saptan hazırlanan ekstraktlar, test tüpünde serbest radikalleri güçlü biçimde nötralize etti. Sapta rutin, kateşin, kafeik ve ferulik asit gibi fenolik bileşikler öne çıktı.1
Sınırı: Tüpteki antioksidan etkinlik, vücutta aynı etkinin görüleceği anlamına gelmez.
-
Laboratuvar ve saha görüşmesi, bitki ekstraktı. Dicle Üniversitesi, 2023.
Diyarbakır'daki ışkın satıcılarıyla yapılan görüşmeler, bitkinin yörede kan şekeriyle ilişkilendirilerek tüketildiğini belgeledi. Laboratuvarda ışkının, karbonhidrat sindiriminde rol oynayan α-glukozidaz enzimini baskıladığı görüldü.2
Sınırı: Geleneksel kullanımın belgelenmesi, etkinin kanıtı değildir.
-
Hayvan ve hücre, kök ekstraktı. Kopenhag Üniversitesi ortaklığıyla, 2009.
Kökten hazırlanan sulu ekstrakt, farelerde kan şekerini belirgin biçimde düşürdü; etki en az 24 saat sürdü.3 Diyabetik sıçanlarla yapılan başka çalışmalarda ekstraktların oksidatif stres belirteçlerini, böbrek ve karaciğer değerlerini olumlu yönde etkilediği bildirildi.4, 5, 6
Sınırı: Hayvanlarda kullanılan dozlar ve ekstraktlar, sofradaki bir gıdayla kıyaslanamaz.
-
İnsan çalışması, 12 hafta, kurutulmuş kök tozu. Hawler Tıp Üniversitesi, Irak, 2015.
Tip 2 diyabetli 120 hastanın katıldığı çalışmada ışkın kökü tozu, tek başına ve diyabet ilaçlarıyla birlikte verildi; kan şekeri düzeylerinde anlamlı düşüş bildirildi.7 2023'te İran'da 60 hastayla yapılan randomize çift kör bir çalışmada da ışkın ekstraktlarının insülin direnci ve kan yağı göstergelerinde olumlu sonuç verdiği yayımlandı.8
Sınırı: Kullanılan madde kök tozu ve ekstrakttır, sirke değildir. Bu sonuçlar hastalık yönetiminde hekim önerisinin yerine geçmez.
-
Derleme, 2020 sonuna kadarki çalışmalar. Springer, 2021.
Literatürü tarayan derleme, ışkının farklı biyolojik etkilerine dair kanıtların büyüdüğünü, ancak bulguların büyük bölümünün laboratuvar ve hayvan çalışmalarından geldiğini özetliyor.9
Bölüm 3 Sirke
Sirke üzerine insan çalışmaları
Sirkenin vücuttaki etkisine dair en güçlü veriler insanlarla yapılan çalışmalardan geliyor. Ancak bu çalışmaların çoğu elma, pirinç ya da şarap sirkesiyle yapıldı ve etkiyi büyük ölçüde tüm sirkelerde bulunan asetik aside bağlıyor. Yani buradaki bulgular ışkın sirkesine özgü değil; doğal fermente sirkelerin ortak özelliğiyle ilgili.
-
İnsan, tek öğün, 12 sağlıklı gönüllü. Lund Üniversitesi, İsveç, 2005.
Beyaz ekmekle birlikte üç farklı miktarda sirke verildi. Sirke miktarı arttıkça öğün sonrası kan şekeri ve insülin yanıtı azaldı, tokluk hissi arttı.10
-
İnsan, tek öğün, 29 katılımcı. Arizona State Üniversitesi, ABD, 2004.
Yüksek karbonhidratlı bir öğünden önce seyreltilmiş elma sirkesi ya da plasebo içildi. İnsülin direnci olan grupta öğün sonrası insülin duyarlılığı yaklaşık yüzde 34 iyileşti.11
Sınırı: Küçük bir örneklem ve tek bir öğünün ölçümü.
-
İnsan, 12 hafta, çift kör, 175 fazla kilolu yetişkin. Japonya, 2009.
Katılımcılar her gün 15 mL, 30 mL ya da hiç sirke içermeyen bir içecek içti. Sirke gruplarında vücut ağırlığı, bel çevresi ve trigliserit düzeyleri plaseboya göre daha düşük çıktı.12
Sınırı: Çalışma, bir sirke üreticisinin (Mizkan) araştırma enstitüsünce yürütüldü; farklar birkaç kiloyla sınırlıydı.
-
Sistematik derleme ve meta-analiz, 2017–2025.
Klinik çalışmaları birleştiren analizler, sirkenin öğün sonrası şeker ve insülin yanıtını yumuşatabildiğini, tip 2 diyabetli yetişkinlerde açlık şekeri ve HbA1c üzerinde olumlu sonuçlar görüldüğünü bildiriyor.13, 14, 15
Sınırı: Aynı analizler çalışmaların genelde küçük ve kısa süreli olduğunu, sonuçların temkinle yorumlanması gerektiğini vurguluyor.
Kanıt nerede duruyor?
Yukarıdaki on altı çalışmayı tek bir haritaya yerleştirdik. Sağa gidildikçe kanıt insana ve gerçek yaşama yaklaşır. Işkın bitkisine ait kanıt çoğunlukla solda, sirkeye ait kanıt sağda toplanıyor. Ürünün kendisiyle ise henüz yayımlanmış bir çalışma yok.
- Işkın bitkisi: ekstrakt, kök tozu
- Sirke ya da asetik asit, çoğunlukla elma sirkesi
- Yayımlanmış çalışma yok
| Ne incelendi? | Tüp ve hücre | Hayvan | İnsan, tek öğün | İnsan, haftalarca | Derleme, meta-analiz |
|---|---|---|---|---|---|
| Işkın bitkisiSap, kök ekstraktı ya da tozu | |||||
| SirkeAsetik asit; elma, pirinç, şarap sirkesi | |||||
| iksor Işkın SirkesiBu ürünün kendisi | Bu ürünle yapılmış yayımlanmış bir çalışma yok. Ürünü bir gıda olarak sunuyoruz. |
||||
Numaralar kaynak listesine bağlanır. Haritada bir çalışmanın sağda olması, sonucunun "kesin" olduğu anlamına gelmez; yalnızca insana daha yakın bir yöntemle yapıldığını gösterir.
Söyleyebileceklerimiz
- Işkın, fenolik bileşikler açısından zengin bir bitkidir ve laboratuvar çalışmalarında güçlü antioksidan etkinlik göstermiştir.
- Sirkenin karbonhidratlı bir öğünle birlikte tüketildiğinde öğün sonrası şeker ve insülin yanıtını yumuşatabileceğine dair birden çok insan çalışması vardır.
- Işkın sirkesi de doğal fermente bir sirke olarak asetik asit içerir.
Söyleyemeyeceklerimiz
- Bitki ekstraktlarında görülen etkilerin sirkede de aynı şekilde görüleceğini.
- Işkın sirkesinin başka sirkelerden daha etkili olduğunu.
- Bu ürünün herhangi bir hastalığı önlediğini, tedavi ettiğini ya da ilaç yerine kullanılabileceğini.
Bölüm 4 Sofra
Mutfakta ışkın sirkesi
Işkın sirkesi, klasik üzüm ve elma sirkelerinden belirgin biçimde farklı tadar: daha ferah, meyvemsi ve keskin bir ekşilik. Biz onu bir takviye gibi değil, bir mutfak malzemesi gibi kullanmanızı öneriyoruz.
Salata sosu
Üç ölçü zeytinyağı, bir ölçü ışkın sirkesi ve bir tutam tuz. Taze otlarla ve mevsim yeşillikleriyle iyi gider.
Marine ve son dokunuş
Tavuk ve sebze marinelerinde; mercimek ve kuru fasulye gibi baklagil yemeklerinde ocaktan alırken birkaç damla.
Serinletici içecek
Bir yemek kaşığını büyük bir bardak soğuk suyla karıştırın; dilerseniz biraz bal ekleyin. Sirkeyi hiçbir zaman seyreltmeden içmeyin.
Bu yazının konusu olan ürün
iksor Işkın (Wild Rhubarb) Vinegar
Tunceli dağlarının ışkınından, geleneksel yöntemle ve katkısız olarak fermente edilir. Hasat sezonuna bağlı küçük partiler hâlinde üretilir.
- İçindekiler
- Doğal fermente ışkın sirkesi
- Net miktar
- 500 mL
- Hammadde
- Tunceli
- Üretim
- Sınırlı parti, sezonluk
449,00 TL
Bir gıdadır; hastalıkların önlenmesi ya da tedavisi amacıyla kullanılmaz. Ürün sayfasına git
Kimler dikkatli olmalı?
Sirke asidik bir gıdadır; ravent ailesindeki bitkiler doğal olarak oksalat içerir. Aşağıdakilerden biri sizin için geçerliyse düzenli tüketmeden önce hekiminize ya da eczacınıza danışın:
- Reflü, gastrit ya da mide ülseri öykünüz varsa
- Böbrek taşı, özellikle oksalat taşı öykünüz ya da böbrek hastalığınız varsa
- Kan şekerini düşüren ilaç ya da insülin kullanıyorsanız
- İdrar söktürücü ya da digoksin gibi potasyum düzeyini etkileyen ilaçlar kullanıyorsanız
- Hamile ya da emziriyorsanız
Sık sorulanlar
Işkın sirkesinin tadı nasıl?
Işkının kendine özgü ekşiliğini taşır: ferah, canlı ve hafif meyvemsi. Üzüm ve elma sirkelerinden belirgin biçimde ayrılır.
Elma sirkesinden farkı ne?
Asetik asit tüm doğal fermente sirkelerde ortaktır ve insan çalışmalarının çoğu elma sirkesiyle yapılmıştır. Işkın sirkesinin farkı hammaddesinde ve tadındadır. Işkının laboratuvarda dikkat çeken fenolik içeriğinin sirkeye ne ölçüde geçtiği henüz ölçülmedi.
İlaç yerine kullanabilir miyim?
Hayır. iksor Işkın Sirkesi bir gıdadır; herhangi bir hastalığı önleme, tedavi etme ya da iyileştirme amacı taşımaz ve hekiminizin önerdiği tedavinin yerine geçmez.
Seyreltmeden içebilir miyim?
Önermiyoruz. Seyreltilmemiş sirke boğazı ve diş minesini tahriş edebilir. İçecek olarak kullanacaksanız bir yemek kaşığını en az bir büyük bardak suyla karıştırın, ardından ağzınızı suyla çalkalayın.
Nasıl saklamalıyım?
Ağzı kapalı olarak serin ve güneş almayan bir yerde saklayın. Doğal fermente sirkelerde zamanla tortu ya da bulanıklık oluşması doğaldır.
Kaynaklar
- Keser S. ve ark. Bioactive contents, in vitro antiradical, antimicrobial and cytotoxic properties of rhubarb (Rheum ribes L.) extracts. Natural Product Research. 2020;34(23):3353–3357. doi.org/10.1080/14786419.2018.1560294
- Şahin H., Üşenti B. Işgın (Rheum ribes L.) bitkisinin hipoglisemik etkisi; Diyarbakır'da bir geleneksel tıp uygulaması. Journal of Natural Life Medicine. 2023;5(2). DergiPark
- Naqishbandi A.M., Josefsen K., Pedersen M.E., Jäger A.K. Hypoglycemic activity of Iraqi Rheum ribes root extract. Pharmaceutical Biology. 2009;47(5):380–383. doi.org/10.1080/13880200902748478
- Yildirim M. ve ark. The effect of Rheum ribes L. on oxidative stress in diabetic rats. Journal of Basic and Clinical Physiology and Pharmacology. 2020. De Gruyter
- Hamzeh S., Farokhi F., Heydari R., Manaffar R. Renoprotective effect of hydroalcoholic extract of Rheum ribes root in diabetic female rats. Avicenna Journal of Phytomedicine. 2014;4(6):392–401. PubMed 25386403
- Asgharian S. ve ark. Protective effect of Rheum ribes extract against lead-induced hepatotoxicity in male rats. Brazilian Journal of Pharmaceutical Sciences. 2022;58. doi.org/10.1590/s2175-97902022e191127
- Adham A.N., Naqishbandi A.M. HPLC analysis and antidiabetic effect of Rheum ribes root in type 2 diabetic patients. Zanco Journal of Medical Sciences. 2015;19(2):957–964. doi.org/10.15218/zjms.2015.0017
- The effects of aqueous and ethanolic extracts of Rheum ribes on insulin-resistance and apolipoproteins in patients with type 2 diabetes mellitus: a randomized controlled trial. BMC Complementary Medicine and Therapies. 2023. doi.org/10.1186/s12906-023-03878-0
- Jamialahmadi T. ve ark. A review on the phytochemistry, pharmacology, and therapeutic effects of Rheum ribes. Advances in Experimental Medicine and Biology. 2021;1328:447–461. doi.org/10.1007/978-3-030-73234-9_30
- Östman E. ve ark. Vinegar supplementation lowers glucose and insulin responses and increases satiety after a bread meal in healthy subjects. European Journal of Clinical Nutrition. 2005;59(9):983–988. PubMed 16015276
- Johnston C.S., Kim C.M., Buller A.J. Vinegar improves insulin sensitivity to a high-carbohydrate meal in subjects with insulin resistance or type 2 diabetes. Diabetes Care. 2004;27(1):281–282. PubMed 14694010
- Kondo T., Kishi M., Fushimi T., Ugajin S., Kaga T. Vinegar intake reduces body weight, body fat mass, and serum triglyceride levels in obese Japanese subjects. Bioscience, Biotechnology, and Biochemistry. 2009;73(8):1837–1843. PubMed 19661687
- Shishehbor F., Mansoori A., Shirani F. Vinegar consumption can attenuate postprandial glucose and insulin responses; a systematic review and meta-analysis of clinical trials. Diabetes Research and Clinical Practice. 2017;127:1–9.
- Vinegar consumption on glycaemic control in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis. Journal of Advanced Nursing. 2020;76(2):459–474. PubMed 31667860
- Arjmandfard D. ve ark. Effects of apple cider vinegar on glycemic control and insulin sensitivity in patients with type 2 diabetes: a GRADE-assessed systematic review and dose–response meta-analysis. Frontiers in Nutrition. 2025;12:1528383. doi.org/10.3389/fnut.2025.1528383
- Phytochemicals of foods, beverages and fruit vinegars: chemistry and health effects. Asia Pacific Journal of Clinical Nutrition. 2008;17 Suppl 1:380–382. PubMed 18296384
Fotoğraflar
Fotoğraflar Wikimedia Commons üzerinden, belirtilen lisanslarla kullanılmıştır. Ürün fotoğrafı: iksor.
iksor tarafından hazırlanmıştır. Aktarılan bilimsel çalışmalar bilgilendirme amaçlıdır; çoğu ışkın bitkisinin ekstraktları ya da farklı sirke türleriyle yapılmıştır ve iksor Işkın Sirkesi'ne özgü değildir. iksor Işkın Sirkesi bir gıdadır; hastalıkları teşhis, önleme ya da tedavi amacı taşımaz ve ilaç yerine kullanılmaz. Sağlık sorununuz varsa ya da ilaç kullanıyorsanız hekiminize danışın.
